Program zdrowotny Partii Razem w pigułce
Polska ochrona zdrowia należy do najgorzej finansowanych w Unii Europejskiej: publiczne nakłady sięgają dziś około 6,3% PKB, a Narodowy Fundusz Zdrowia co roku staje przed dziurą w budżecie. Razem chce podnieść ten poziom do co najmniej 8% PKB — mniej więcej 60 miliardów złotych rocznie więcej — i sfinansować różnicę z budżetu państwa zasilanego progresywnymi podatkami, a nie z podwyżki składki od pensji. Sedno reformy nie brzmi „ile", tylko „kto się składa": przesunięcie ciężaru z pracy na kapitał i najwyższe dochody pozwala domknąć lukę bez dokładania większości Polek i Polaków.
Poniżej rozkładamy tę odpowiedź na części — punkt wyjścia, mechanizm regresywnej składki, źródło pieniędzy, zmianę modelu finansowania i to, na co te środki mają pójść — z liczbami i odnośnikami do źródeł.
Publiczne nakłady rzędu około 6,3% PKB plasują Polskę wśród najniżej finansowanych systemów w Unii, podczas gdy w wielu państwach zachodnich to 9–11% PKB. Różnica między obecnym poziomem a celem 8% PKB to rząd około 60 miliardów złotych rocznie — pieniądze, które przekładają się na długość kolejek, dostępność specjalistów i przetrwanie porodówek oraz szpitali powiatowych. Ile dokładnie znaczy ta kotwica i skąd się bierze, rozpisujemy w tekście 8% PKB — ile to naprawdę jest i skąd wziąć te pieniądze.
Problem ma charakter strukturalny, a nie jednorazowy. Kiedy nakłady nie nadążają za rosnącymi kosztami leczenia, starzeniem się społeczeństwa i cenami leków, w budżecie NFZ co roku pojawia się luka, którą rząd zasypuje doraźnie — przesunięciem, jednorazową dopłatą, obietnicą na przyszły rok. Dlaczego takie łatanie uśmierza objawy, zamiast ruszać przyczynę, pokazujemy w artykule Dziura w NFZ: dlaczego pieniędzy na leczenie brakuje co roku.
Rachunek za dzisiejszy system płaci przede wszystkim praca. Składka zdrowotna nazywa się ubezpieczeniem, ale zachowuje się jak podatek celowy od dochodu — świadczenia w NFZ masz identyczne niezależnie od tego, ile wpłacasz, a o wysokości „składki" decyduje ustawa, nie umowa. Pokazał to Polski Ład, który ustawą z 29 października 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 2105) z dnia na dzień przepisał zasady jej naliczania dla całych grup podatników.
Ten podatek został przy tym skonstruowany na opak — jego skala jest odwrócona. Pielęgniarka na etacie oddaje 9% podstawy wymiaru, przedsiębiorca na podatku liniowym 4,9% dochodu, ryczałtowiec z najwyższego progu płaci kwotę stałą, więc efektywnie około 1,7% przy wysokim przychodzie, a dochód z dywidend, najmu prywatnego czy zysków kapitałowych — 0%. Im dochód pochodzi z „lepszego" źródła, tym stawka niższa, aż do zera. Całą drabinkę i jej konsekwencje rozkładamy w tekście Składka zdrowotna działa jak podatek — regresywny.
Regresywność ma skutek praktyczny: system, w którym głównym płatnikiem jest praca najemna, zbiera mniej, niż mógłby, i zbiera niesprawiedliwie. Dziurę tworzą właśnie te dochody, które ze składki wyjęto.
Tu leży pozorna sprzeczność. 85,4% Polaków uważa, że ochrona zdrowia wymaga gruntownych zmian, a jednocześnie 55,8% sprzeciwia się podwyższeniu składki. Razem godzi jedno z drugim, przestając traktować składkę jako jedyne źródło. Zamiast dokładać kolejną daninę od pensji, brakujące pieniądze mają płynąć z budżetu państwa — a więc od wszystkich dochodów wedle zdolności płatniczej, nie tylko od etatu. Podnoszenie składki dołożyłoby kasjerce i nauczycielowi, a rentiera utrzymującego się z dywidend w ogóle by nie dotknęło. Jak spiąć wyższe nakłady bez podwyżki obciążeń dla większości, tłumaczymy w tekście Finansowanie zdrowia bez podnoszenia składki.
Warto być uczciwym co do drogi dojścia. Razem w stanowisku Rady Krajowej z 2021 r. popiera podnoszenie efektywnej składki jako narzędzie przejściowe — bo błędem założycielskim było ustawienie jej zbyt nisko — oraz ujednolicenie zasad jej ustalania między formami działalności. Docelowo partia chce jednak modelu budżetowego, w którym zdrowie opłacają podatki ogólne płacone od każdego dochodu.
„Finansowanie z budżetu" nie jest magiczną skarbonką, tylko decyzją, kto się składa. Przestrzeń fiskalna istnieje: Polska zbiera w podatkach i składkach około 37,3% PKB przy średniej UE ok. 40,4%, a dociągnięcie publicznych nakładów z 6,3% do 8% PKB to rząd 60 mld zł rocznie — część tej przestrzeni, nie fantazja. Źródłem ma być realna progresja podatkowa: sprawiedliwsze rozłożenie danin na cały dochód narodowy, z ciężarem przesuniętym z pensji na kapitał i najwyższe dochody.
Kluczowa jest tu obserwacja o bazie. Składka od pensji z definicji omija dochody, które ze składki wyjęto — kapitał, najem prywatny, zyski z dywidend. Dopóki pozostaje głównym źródłem finansowania zdrowia, każda podwyżka pogłębia niesprawiedliwość, zamiast ją korygować. Budżet zasilany progresją obejmuje te dochody, których składka dosięgnąć nie potrafi, więc do tej samej kwoty dochodzi się niższym obciążeniem większości. Mechanizm po stronie podatkowej — dlaczego składka karze pracę, a progresja domyka lukę, której składka nie domknie nigdy — rozpisuje siostrzany serwis o gospodarce: jak progresja podatkowa może sfinansować ochronę zdrowia.
Prawdziwy wybór dotyczy modelu finansowania. Polska deklaruje model Bismarcka — składkę od pracy — którego mechaniki tak naprawdę nie ma, bo składka funkcjonuje jak podatek. Razem opowiada się za modelem Beveridge’a, czyli finansowaniem z podatków ogólnych, i to z praktycznych powodów: budżet obejmuje wszystkie dochody, upraszcza obieg pieniądza (znika osobny pobór przez ZUS i NFZ), a przy dostatecznym poziomie nakładów zdejmuje presję prywatyzacyjną. Historię obu tradycji i argumenty za zmianą rozkładamy w tekście Od Bismarcka do Beveridge'a.
Sam model nie przesądza jednak o jakości leczenia — przesądza poziom i organizacja finansowania. Niemcy na składce wydają rzędu 11% PKB i mają krótkie kolejki; brytyjski NHS, choć budżetowy, z kolejkami się zmaga. Wniosek jest ostrożny: budżet daje powszechność dostępu opłaconą z podatków, ale kolejki skraca dopiero stabilny, wyższy i przewidywalny strumień pieniędzy, który pozwala odejść od limitów i zatrzymać wypychanie pacjentów do sektora prywatnego. Budżet jest drogą do tego celu, nie jego gwarancją.
Przewidywalność ma tu wartość samą w sobie. Przy corocznym alarmie budżetowym nie da się planować zatrudnienia, inwestycji ani kontraktów ze szpitalami; ustawowy próg nakładów, którego nie da się po cichu obciąć w trudniejszym roku, zdejmuje z systemu tę niepewność.
Wyższe nakłady mają konkretne przeznaczenie. Program spina finansowanie z rozdzieleniem sektorów: lekarze w publicznej ochronie zdrowia bez równoległej prywatnej praktyki, ryczałt zamiast płacenia za pojedynczą procedurę i cofnięcie prywatyzacji — mechanizm opisujemy w tekście Albo publiczne, albo prywatne. Stabilny budżet finansuje też ogólnokrajowy system rejestracji, który ma skrócić czas oczekiwania i ułatwić znalezienie najkrótszego terminu — rozwijamy to w artykule Jak skrócić kolejki do lekarza.
Pieniądze są też warunkiem dostępności tam, gdzie dziś decyduje zasobność portfela. Publiczna opieka psychiatryczna i psychologiczna — dziś tak niedostępna, że pomoc stała się dobrem luksusowym — wymaga stabilnych etatów zamiast pilotażu, o czym piszemy w tekście Zdrowie psychiczne bez kolejki i bez karty kredytowej. Podobnie działa zasada „recepta za 5 złotych", która ma zdjąć z przewlekle chorych i seniorów rachunek naliczany od każdego opakowania — opisujemy ją w artykule Recepta za 5 złotych.
Cel programowy jest zapisany wprost:
Publiczna ochrona zdrowia będzie finansowana na poziomie co najmniej 8% PKB.— Deklaracja programowa Razem — „Zdrowie ponad zyski”, partiarazem.pl
Skąd budżet weźmie te środki od strony podatkowej, pokazuje siostrzany serwis o gospodarce: jak progresja podatkowa może sfinansować ochronę zdrowia.
Latem 2026 roku koalicja znów usłyszała od Razem ten sam warunek co dwa lata wcześniej: bez gwarancji finansowania publicznej ochrony zdrowia na poziomie 8% PKB nie ma po co brać teki ministra. Odmowa nie wynika z uporu, lecz z niechęci do firmowania własnym nazwiskiem polityki, na którą i tak nie miałoby się wpływu.
Nazywa się ubezpieczeniem, ale świadczenia nie zależą od wpłat, a stawka od formy dochodu: 9% na etacie, 4,9% na liniowym, efektywnie ok. 1,7% na ryczałcie przy wysokich przychodach i 0% od dywidend. Razem chce tę drabinkę wyprostować.
Polska finansuje zdrowie składką — modelem Bismarcka z 1881 roku, którego mechaniki tak naprawdę nie ma. Przejście na finansowanie z budżetu (model Beveridge'a) lepiej zabezpiecza pieniądze, upraszcza system i daje szansę na krótsze kolejki oraz wyższą jakość leczenia.
85% Polaków chce gruntownych zmian w ochronie zdrowia, ale większość nie chce płacić wyższej składki. Pokazujemy, jak Razem chce to pogodzić: 8% PKB i finansowanie z budżetu.
Narodowy Fundusz Zdrowia raz po raz staje przed luką w budżecie, a rząd łata ją doraźnie zamiast trwale zwiększyć nakłady. Razem chce skończyć z corocznym łataniem: stabilne finansowanie z budżetu na poziomie co najmniej 8% PKB.
Polska wydaje na publiczną ochronę zdrowia około 6,3% PKB — jedne z najniższych nakładów w Unii. Razem chce co najmniej 8% PKB, czyli mniej więcej 60 miliardów złotych rocznie więcej, z budżetu zasilanego sprawiedliwszymi podatkami.
