Gdy pacjent uważa, że lekarz, pielęgniarka albo położna popełnili błąd, w trybie odpowiedzialności zawodowej sprawę rozpatrują organy samorządu tego samego zawodu: rzecznik odpowiedzialności zawodowej i sąd, których członków wybiera zjazd izby. Rzecznik Praw Pacjenta, urząd państwowy powołany do ochrony pacjentów, może sprawę zbadać, zażądać dokumentów i wydać placówce zalecenia, ale wobec konkretnej osoby nie stosuje żadnych sankcji. Razem ocenia, że polski system, w którym pracowników ochrony zdrowia oceniają sądy złożone z ich kolegów, nie działa, i postuluje wzmocnienie oraz dofinansowanie Rzecznika Praw Pacjenta. W odpowiedzi dla barometru zarobkilekarzy.pl z 6 listopada 2026 r. partia dodaje, że należy rozważyć powołanie przy RPP Państwowego Inspektoratu Ochrony Zdrowia, niezależnego od izb zawodowych.
Rzecznika i sędziów wybiera zjazd tej samej izby
Ustawa o izbach lekarskich wymienia wśród organów okręgowej izby okręgowy sąd lekarski i okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej. Rzecznika wybiera okręgowy zjazd lekarzy spośród delegatów, członków sądu również zjazd, spośród delegatów albo lekarzy wskazanych przez ustępujący sąd. Okręgowy sąd lekarski orzeka w składzie trzyosobowym, Naczelny Sąd Lekarski w pięcioosobowym. Katalog kar sięga od upomnienia i nagany przez karę pieniężną aż po zawieszenie i pozbawienie prawa wykonywania zawodu (art. 21, 24 pkt 7–8, 80 i 83 ustawy o izbach lekarskich, tekst jednolity). Pielęgniarki i położne mają te same organy we własnym samorządzie: okręgowego rzecznika i okręgowy sąd, orzekający w trzech osobach, a obu wybiera okręgowy zjazd ich izby (art. 7, 30 i 57 ustawy o samorządzie pielęgniarek i położnych). Postulat Razem mówi o „personelu” i „pracownikach”, nie tylko o lekarzach; lekarze są w tym tekście najlepiej opisanym w statystykach przykładem.
Procedura nie jest zamknięta na pacjenta. Pokrzywdzony jest stroną postępowania, może ustanowić pełnomocnika i odwołać się od orzeczenia, a od prawomocnych orzeczeń Naczelnego Sądu Lekarskiego kasację do Sądu Najwyższego mogą wnieść strony, minister zdrowia i prezes Naczelnej Rady Lekarskiej (art. 56, 57, 90 i 95 tej samej ustawy). Spośród środków odwoławczych od orzeczeń i postanowień sądów okręgowych, które NSL rozpatrzył w 2024 r., 41 złożyli pokrzywdzeni, 104 obwinieni lekarze, a 14 rzecznicy (dane liczbowe NSL za 2024 r.). Pacjent ma więc prawo głosu, ale postępowanie, od skargi po wyrok, prowadzą wybrani przez środowisko przedstawiciele tego samego zawodu.
Sprawozdania izb lekarskich za 2025 rok: co siódma zakończona sprawa kończy się wnioskiem o ukaranie
Naczelna Izba Lekarska publikuje półroczne sprawozdania okręgowych rzeczników. W 2025 r. wpłynęło do nich 4524 nowych spraw, zakończono 3945, a na kolejny rok przeszło 3844. Z zakończonych spraw 1542 skończyły się odmową wszczęcia postępowania wyjaśniającego, 1042 umorzeniem, 563 wnioskiem o ukaranie, a 798 w inny sposób (suma tabel za I półrocze i II półrocze). Najliczniejsza kategoria skarg w drugim półroczu to „brak należytej staranności lekarza”.
Okręgowe sądy lekarskie wydały w 2025 r. orzeczenia kończące postępowanie wobec 660 lekarzy na rozprawach głównych i postanowienia wobec 325 na posiedzeniach. W obu trybach łącznie najczęstszą karą było upomnienie (229 lekarzy), potem nagana (142) i kara pieniężna (126). Zawieszenie prawa wykonywania zawodu orzeczono wobec 68 osób, pozbawienie wobec 7; 74 lekarzy uniewinniono, a wobec 110 postępowanie umorzono. To dane I instancji, obejmujące także orzeczenia nieprawomocne (sprawozdanie OSL 2025). W poszczególnych izbach średni czas od wniosku o ukaranie do orzeczenia wynosił od 1 do 20 miesięcy, przeciętnie około siedmiu.
Ile z tych skarg odrzucono niesłusznie, statystyka nie powie, bo część z nich bywa bezzasadna, a sprawozdania nie wskazują które; widać w nich natomiast proporcje: z prawie czterech tysięcy zamkniętych spraw wnioskiem o ukaranie kończy się mniej więcej co siódma, a kary, które odsuwają od zawodu, to kilkadziesiąt rozstrzygnięć rocznie na tle całej izbowej machiny. Ocenę, że taki system nie działa, formułuje partia, powołując się na porównanie z krajami skandynawskimi.
Rzecznik Praw Pacjenta zbada sprawę, ale nie ukarze lekarza ani pielęgniarki
Rzecznik Praw Pacjenta jest centralnym organem administracji rządowej nadzorowanym przez premiera (art. 42 ustawy o prawach pacjenta i RPP, tekst jednolity). W sprawach indywidualnych może zbadać sprawę na miejscu, nawet bez uprzedzenia, zażądać wyjaśnień i dokumentów od placówki, a także akt od samorządów zawodów medycznych (art. 52). Po zakończeniu postępowania może skierować wystąpienie do placówki, w którym może też zażądać wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub zastosowania sankcji służbowych, albo zwrócić się do organu nadrzędnego o zastosowanie środków przewidzianych prawem (art. 53).
Narzędzia przymusu ma w innym trybie: przy praktykach naruszających zbiorowe prawa pacjentów nakazuje ich zaniechanie, a gdy podmiot nie wykona decyzji w terminie, nakłada na niego karę do 500 000 zł; za nieprzekazanie dokumentów do 50 000 zł (art. 59, 64, 68 i 69). W sprawie konkretnego lekarza czy pielęgniarki może zwrócić się o zbadanie sprawy do właściwych organów, na przykład samorządu zawodowego albo prokuratury (art. 52 ust. 1 pkt 2), ale sam środków dyscyplinarnych nie stosuje.
W tych granicach urząd i tak ma sporo pracy. Do Rzecznika trafiło 96 244 zgłoszeń, najczęściej pytań i skarg kierowanych przez Telefoniczną Informację Pacjenta. Prowadził 2737 postępowań wyjaśniających w sprawach indywidualnych i w 881 z 1652 zakończonych stwierdził naruszenie praw pacjenta. Wydał zalecenia w 835 postępowaniach, wykonanych zostało 593, przy czym w części spraw termin jeszcze nie minął. Wszczął też 422 postępowania w sprawie praktyk zbiorowych (druk nr 3042, s. 13–14 i 22 pliku PDF). Cały ten zakres obsługuje biuro z budżetem 38,46 mln zł i 161 etatami (s. 11). O tym, jak słabo prawa pacjenta przekładają się na codzienną praktykę placówek, pisaliśmy w tekście o prawach zapisanych, lecz nieegzekwowanych.
Szwecja: osobny urząd nadzoru nad personelem
Partia powołuje się na porównanie z krajami skandynawskimi, ale nie opisuje tamtejszych rozwiązań, więc poniższy opis to tło przygotowane przez redakcję. W Szwecji nadzór nad personelem medycznym sprawuje państwowy Inspektorat Opieki Zdrowotnej i Społecznej (IVO), który obejmuje około 280 tys. czynnych zawodowo osób z prawem wykonywania jednego z 22 zawodów. Gdy uzna, że ktoś nie może bezpiecznie wykonywać zawodu, kieruje sprawę do osobnego organu, Hälso- och sjukvårdens ansvarsnämnd (HSAN), z wnioskiem o odebranie uprawnień albo okres próbny, a decyzję podejmuje HSAN. W 2023 r. IVO wszczął 981 postępowań wobec personelu, wydał 128 rozstrzygnięć z krytyką i 146 osób skierował do HSAN (IVO, „Tillsyn av hälso- och sjukvårdspersonal”, 2024). Liczb szwedzkich i polskich nie da się wprost zestawić, bo różnią się definicje spraw i krąg objętych zawodów, ale sama konstrukcja daje się porównać bez takich zastrzeżeń: postępowanie prowadzi urząd państwowy, a o uprawnieniach rozstrzyga osobny organ.
Co proponuje Razem
Przesądzony jest w tej sprawie tylko jeden postulat, silniejszy i lepiej finansowany Rzecznik Praw Pacjenta: stoi w programie partii i powtarza się w odpowiedzi dla barometru.
Wyegzekwujemy przestrzeganie praw pacjenta. Dofinansujemy i uzbroimy w szerokie kompetencje kontrolne Rzecznika Praw Pacjenta.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, pkt 1, partiarazem.pl
W odpowiedzi dla zarobkilekarzy.pl partia opisuje, jak takie kompetencje mogłyby wyglądać, i wyraźnie zaznacza, że to kierunek do rozważenia.
Dlatego postulujemy wzmocnienie i dofinansowanie urzędu Rzecznika Praw Pacjenta. Należy rozważyć powołanie przy RPP niezależnego od izb zawodowych Państwowego Inspektoratu Ochrony Zdrowia, działającego w obszarze standardów organizacyjnych, standardów postępowania, błędów medycznych i łamania praw pacjenta.— Odpowiedź Partii Razem w barometrze politycznym zarobkilekarzy.pl, obszar 06 „Pacjent” (6.11.2026), zarobkilekarzy.pl
Inspektorat, według tej samej odpowiedzi, kontrolowałby placówki, wydawał zalecenia i sprawdzał ich wykonanie, w razie potrzeby nakładał kary administracyjne i stosował środki dyscyplinarne wobec personelu. Przy odbieraniu prawa wykonywania zawodu partia proponuje rozważyć powołanie przy RPP komisji z przedstawicieli personelu medycznego, pacjentów i ekspertów prawa medycznego. Komisja opiniowałaby stosowanie środków dyscyplinarnych przez RPP i wspierała rzeczników odpowiedzialności zawodowej z izb. Partia zastrzega też, że akredytacja i certyfikacja placówek oraz kontrola przez konsultantów „bywa równie nieskuteczna” w kontroli jakości opieki.
Dziś przy Rzeczniku działa już jedno ciało o mieszanym składzie: Komisja Odwoławcza do spraw Świadczeń z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych, do której kandydatów zgłaszają m.in. organizacje pacjentów i samorządy lekarzy oraz pielęgniarek (druk nr 3042, s. 30 pliku PDF). Partia się na tę komisję nie powołuje, więc to już nasza uwaga, ale pokazuje, że przy RPP działa już organ, do którego kandydatów wskazują zarówno samorządy zawodowe, jak i organizacje pacjentów, choć zajmuje się on odszkodowaniami, a nie odpowiedzialnością zawodową.
Silniejszy Rzecznik przydałby się też w sprawach, w których prawa pacjenta narusza organizacja przyjęć, jak w kolejce, w której część pacjentów okazuje się równiejsza. O tym, że instytucja kontrolna potrzebuje budżetu adekwatnego do zadań, Razem mówiło też przy okazji obrony niezależnego Rzecznika Praw Obywatelskich.
Źródła i dalsza lektura
- Odpowiedź Razem w barometrze politycznym zarobkilekarzy.pl, obszar 06 „Pacjent” (6.11.2026)
- Partia Razem — „Zdrowie ponad zyski” (deklaracja programowa 2025, pkt 1)
- Ustawa z 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, tekst jednolity (Dz.U. 2021 poz. 1342)
- Ustawa z 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych, tekst jednolity (Dz.U. 2025 poz. 1760)
- Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tekst jednolity (Dz.U. 2024 poz. 581)
- Sprawozdanie Rzecznika Praw Pacjenta z przestrzegania praw pacjenta w roku 2025 (druk sejmowy nr 3042)
- Naczelna Izba Lekarska — sprawozdania okręgowych rzeczników odpowiedzialności zawodowej: zestawienie 2025, I półrocze 2025, II półrocze 2025
- Naczelna Izba Lekarska — dane liczbowe sądów lekarskich: OSL 2025, NSL 2024
- IVO — Tillsyn av hälso- och sjukvårdspersonal (2024, dane za 2023 r.)